Μάρτυρας δημοσίου συμφέροντος (Whistleblower). Σύμμαχος της Διαφάνειας

Ο όρος “whistleblowing” αποδίδει την πρακτική αποκάλυψης πληροφοριών για πράξεις, που ενέχουν το στοιχείο της κατάχρησης εξουσίας και της διαφθοράς, οι οποίες πραγματοποιούνται σε μια υπηρεσία ή οργανισμό του δημόσιου ή ιδιωτικού τομέα. Ο whistleblower ή μάρτυρας δημοσίου συμφέροντος είναι το άτομο, που αποκαλύπτει πληροφορίες για  τέτοιες πράξεις, εσωτερικά ή εξωτερικά της επιχείρησης ή οργανισμού για λόγους δημοσίου συμφέροντος και με καλή πρόθεση. Μέλημα και ευθύνη του ατόμου αυτού πρέπει να είναι η ενημέρωση των αρμόδιων φορέων για να αποτρέψει τη δημιουργία δυσάρεστων καταστάσεων, με κίνδυνο την πιθανή αντιπαράθεση με τον οργανισμό στον οποίο ανήκει. Ο whistleblower λειτουργεί ουσιαστικά ως σύμμαχος της διαφάνειας και αρωγός της δικαιοσύνης και θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ανάλογα.

Στην κυπριακή έννομη τάξη, υπάρχουν διάσπαρτες διατάξεις σε διάφορα νομοθετήματα, που επιβάλλουν την υποχρέωση στους πολίτες να αναφέρουν στην εκάστοτε αρμόδια αρχή παράνομες πράξεις, που υπέπεσαν στην αντίληψη τους, οι οποίες αφενός, αποδεδειγμένα δεν επέφεραν αποτελέσματα, και αφετέρου παρέχουν περιορισμένη, μόνο, προστασία στους whistleblowers. Το πιο πάνω κενό στη νομοθεσία επιβεβαιώνεται, εξάλλου, και από τις διάφορες υποθέσεις που βλέπουν το φως της δημοσιότητας, οι οποίες αποδεικνύουν με σαφή τρόπο ότι, η προστασία των whistleblowers στην κυπριακή έννομη τάξη χρήζει ενίσχυσης.

Η οργάνωση Διεθνής Διαφάνεια – Κύπρος είχε αναλάβει, από τον Μάρτιο του 2014, την υλοποίηση του ευρωπαϊκού προγράμματος (“Speak UP II”), που σκοπό έχει την λειτουργία υπηρεσίας παροχής υποστήριξης, καθοδήγησης και ενημέρωσης σε θύματα διαφθοράς και μάρτυρες δημοσίου συμφέροντος. Στο πλαίσιο του προγράμματος αρκετές φορές οι whistleblowers εξέφραζαν στους λειτουργούς της υπηρεσίας την ανησυχία τους για την ενδεχόμενη αποκάλυψη της ταυτότητας τους και τις συνέπειες, που μπορεί να επιφέρει η αποκάλυψη στην οποία προέβηκαν, κυρίως στην επαγγελματική τους σταδιοδρομία, αλλά και στην προσωπική τους ασφάλεια. Αποτέλεσμα ήταν πολλοί από αυτούς να καταφεύγουν σε ανώνυμες καταγγελίες ή τελικά να ωθούνται, υπό το φόβο των ενδεχόμενων συνεπειών, στην μη υποβολή καταγγελίας.

Παράλληλα, οι υποψήφιοι whistleblowers διατύπωναν εύλογες ανησυχίες για την πιθανότητα «σπίλωσης» της κοινωνικής τους υπόστασης με επίθετα όπως καταδότης, καρφί ή προδότης.  Η απουσία παιδείας και γνώσης για την έννοια του δημοσίου συμφέροντος, καθώς επίσης η απουσία κοινωνικής κουλτούρας στο θέμα «ενεργός πολίτης» οδηγεί τους πολίτες, δικαιολογημένα, σε επιφυλάξεις για την κοινωνική προστασία της υπόστασης τους.

Μέσα από τη λειτουργία της υπηρεσίας «Απαιτώ Διαφάνεια» προκύπτει το συμπέρασμα πως, υπάρχουν τρία προαπαιτούμενα για την ουσιαστική ρύθμιση και λειτουργία του θεσμού των Whistleblowers.

  • Θεσμοθέτηση νομικού πλαισίου, το οποίο θα διασφαλίζει μεταξύ άλλων την ενθάρρυνση, προστασία, και αναγνώριση των whistleblowers στη Κύπρο. Η προστασία των ατόμων αυτών πρέπει να εντάσσεται στην ευρύτερη πολιτική του κράτους για τη καταπολέμηση της διαφθοράς προς όφελος της κοινωνίας, ειδικά ενόψει της διεθνούς και ευρωπαϊκής αναγνώρισης της συμβολής του whistleblowing και της ανάγκης προστασίας των whistleblowers, αφού σχετικές διατάξεις περιέχονται σε διεθνείς και περιφερειακές συνθήκες.
  • Δημιουργία μιας υπηρεσίας (Whistleblowing Agency) η οποία θα καταγράφει τις καταγγελίες όπου άμεση δράση ενδείκνυται  να παρθεί για την διασφάλιση υγείας και ζωής ή και μείωση οικονομικών επιπτώσεων στο κράτος εάν συνεχιστεί η καταγγελθείσα πράξη. Αυτή η υπηρεσία ενδέχεται να διερευνά την καταγγελία, να προτείνει διορθωτικά μέτρα και να παρέχει νομική και άλλη υποστήριξη στο whistleblower.
  • Οι ‘whistleblowers’ να έχουν άμεση πρόσβαση σε θεσμικά όργανα και δικαστήρια εξουσιοδοτημένα να τιμωρήσουν εκείνους που κάνουν διακρίσεις εναντίων ενός whistleblower ή που έχουν αμελήσει να ενεργήσουν δεόντως για την καταγγελία που έχει γίνει.

Όλοι οι παράγοντες είναι αλληλένδετοι και ουσιώδεις, πρώτιστα  ως προς την ενθάρρυνση των πολιτών να μιλήσουν. Η πολιτεία εφόσον θα λαμβάνει πλέον την πληροφόρηση οφείλει και να την χρησιμοποιήσει ουσιαστικά ως ακόμη ένα σημαντικό όπλο ενάντια στη διαφθορά.

Λεπτομέρειες του συνεδρίου SpeakUp (Αγγλικά)

Μπορείτε να διαβάσετε ολόκληρη την έκθεση εδώ.(PDF) Ελληνικά

Μπορείτε να διαβάσετε ολόκληρη την έκθεση εδώ.(PDF) Αγγλικά